12.12.2021

autorska.pl

ŻYCIE W UKRYCIU – odsłona 88, Grzegorz J. Grzmot-Bilski, Jerzy Riegel

Grzegorz J. Grzmot-Bilski – poezja

Pan filozof

Pan filozof chadzając parkiem
przez ludzi zwanym świat
zapamiętuje jakby od niechcenia
na wielkim drzewie przemijania
układ liści podobnych do myśli
światło twoich oczu
a także modne ostatnio
możliwe wszechświaty
co jak rojowisko świeczek
gasną i płoną nierzeczywistym światłem

Ocenia porównuje
przypomina sobie i rozważa
czy nic nie zmieniło się od ostatniego spaceru?
oddycha z wyraźną ulgą
kiedy wszystko jest na swoim miejscu
uspokojony raduje się
harmonijnymi harcami liści na wietrze

Trzeba też wiedzieć że
pan filozof
dwakroć narodzony
pogodny i trochę staroświecki
nie lubi chaosu
bowiem preferuje kosmos

Podziwiając niebo
w najgorętszej porze dnia
w jednym błysku słońca
poznał więcej niż wszystko

Widząc że cumulusy są cumulusami
a cirrusy cirrusami
zaś wiatr wieje jak wiać powinien
jego pragnienie pewności jest prawie zaspokojone
mówię prawie
gdyż z nastaniem nocy
nasz filozof
rozpoczyna nieziemskie dociekania

Późno wraca do pokoiku na poddaszu
skąd blisko do nieba
a w nim pełno inkunabułów
i innych ksiąg niezbędnych do życia
już świta
trzeba na chwilę zmrużyć zmęczone oczy
jeszcze nie
najpierw zapiszę
mówi nasz wędrowny przyjaciel mądrości
tę złotą myśl jedną jedyną
bo duszyczki czekają na wykładzie

Oddając się pisaniu
nie przegapił jednak
wesołej wiosny za oknem
z małym zielonym listkiem
co śmiało na świat przychodzi
i na mszę świętą zdążył
do świątyni z czerwonej cegły
ze smukłą wieżą objawień.

 

Rozmowa filozofa i poety

Markowi K. Siwcowi
– za drogę przez mrok, która czyni przyjaciółmi

Gdy zaczynają rozmawiać ze sobą
filozof i poeta
to losy świata stają się niepewne
nagle przywołani
starożytni mędrcy
przybywają jak jeden mąż
w światła poświacie

Wskrzeszone średniowieczne stosy
płoną strasznie
czuć swąd palonych ciał
niejedna klątwa wisi w powietrzu
widać zgiełk rycerskiego oręża
słychać świst bicza dwóch pątników
co bezlitośnie katują swe ciała i dusze
idąc po brukowej drodze
do świętego miasta
wyczerpani legną o zmroku
w przydrożnej trawie
by patrzeć w gwiazdy

Przysłuchujący się
z bezpiecznej odległości teologowie
już nic nie mówią
tylko czynią znak krzyż w otchłani

Ci potężni rozmówcy
na poparcie swych racji
nie wahają się przywołać
hufców niebieskich
które przybywają czym prędzej
by walczyć
ze szwadronami upadłych aniołów
wówczas już nie na żarty ważą się losy świata
dopiero wtedy filozof i poeta
widzą wojnę aniołów
kto zwycięży?

Na obrazie nie z tego świata
widać skrzydlate starcie dwóch wolności
tyleż piękne co okrutne
teraz upadły anioł chce zranić
włócznią zła
swojego brata
w jednej chwili
spotkały się ich spojrzenia
– zbyt piękne do opisania

Gdyby nie ta boska iskra
w duszy filozofa i poety
to kto wie
jak by się ta rozmowa skończyła?

8.XI.A.D.1997

 

Kuszenie Fryderyka Nietzschego

Wspiąć się na wysokie góry, aby skusić kusiciela?
Fryderyk Nietzsche, To rzekł Zaratustra

Fryderyk Nietzsche w Alpach
na szczycie góry
rozkoszuje się swoim duchem i samotnością
ma widzenie
przyszedł do niego kusiciel
i tako rzecze:
Fryderyku
ty który nie lękasz się
żadnej wysokości
czyż musisz słuchać Najwyższego?
Bóg umarł! Bóg nie żyje!
myśl o dawnych bogach i prorokach
Dionizosie Zaratustrze
człowiek to wstyd bolesny
pośmiewisko
jesteś nadczłowiekiem
Nietzsche odpiera:
Bóg stworzył pierwszego człowieka
Adama Anthroposa
kusiciel przerywa gwałtownie:
zostaw to
trzymaj się woli mocy
zostaniesz wielkim filozofem
znajdziesz się na szczycie listy cytowań
Nietzsche odpowiada:
poza dobrem i złem
ogłoszę erę nihilizmu i zamętu
proroctwo
będzie trwało dwieście lat
później
władzę nad duszami
przejmie ktoś inny
może z wolnej Polski?
Nietzsche zszedł ze szczytu
nie napotykając nikogo
niesie ogień w niziny

27.01. 2020

 

Ważnym wymiarem mojej poezji jest metafora drogi, podróży w dół i górę, katabasis i anabasis. Można zatem powiedzieć, że w swoich tekstach poetyckich nawiązuję do starych archetypów opisywanych już przez takich twórców jak Orfeusz, Heraklit z Efezu lub Dante Alighieri. Stąd też, często w moich wierszach pojawia się motyw upadku (…).

Czym jest poezja? Co jest dla mnie szczególnie znaczące w poezji? Czym dla mnie jest poezja? Aby podjąć refleksję nad tymi pytaniami, należy, jak sądzę, odwołać się do kwestii antropologicznej, wyrażającej się w pytaniu: Kim jest człowiek? Czy jestem duszkiem dźwigającym ciało?

W myśli filozoficznej spotykamy wiele rozmaitych koncepcji, ujęć, wglądów, które odnoszą się do kondycji ludzkiej czy istoty człowieka. Bliska jest mi koncepcja Carla Gustava Junga oraz myśl filozofów egzystencji, takich jak Søren Kierkegaard, Martin Heidegger, Karl Jaspers oraz Mikołaj Bierdiajew.

Carl Gustav Jung nawiązuje w swojej myśli do gnostyckiej wizji świata oraz triadycznego rozumienia człowieka i ludzkości. W tej koncepcji ludzie rozumiani są jako: hylicy, tzn. materialiści, którzy koncentrują się przede wszystkim na sprawach doczesnych i hedonistycznych. Psychicy, indywidua ludzkie redukują człowieka głównie do myślenia racjonalnego. Poza rozumem nie ma dla nich wyższej instancji. Wreszcie pneumatycy to ludzie duchowi, którzy mają świadomość zjednoczenia własnej Jaźni (Selbst) z Bogiem. Człowiek duchowy to ktoś, kto szczęśliwie przeszedł cały i bolesny proces wtajemniczenia.

Do gnostyckiej wizji świata nawiązuje też Mikołaj Bierdiajew, filozof egzystencji i wolności, dla którego człowiek jest duchem uwięzionym w materii.

W myśli filozofów egzystencji, których znakomitym poprzednikiem był Błażej Pascal, istotną rolę odgrywa rozumienie człowieka jako indywiduum, jednostki, egzystencji, co oznacza, iż swoistość ludzkiego bycia jest czymś wyjątkowym, otwartym na sprzeczności i paradoksy – nie podlega żadnym uogólnieniom, nie daje się umieścić w żadnej „szufladce”. Natomiast w ontologii fundamentalnej Heideggera odnajdujemy inny motyw gnostycki, którym jest Dasein „rzucone-w-świat”.

Tak jak nie ma jednej odpowiedzi dotyczącej natury człowieka, tak samo nie ma jednego stanowiska wyjaśniającego istotę poezji. Dlatego też swój namysł nad doświadczeniem poetyckim nazwałbym pluralistyczną koncepcją poezji. Wedle tej hipotezy da się wyróżnić wiele modeli poezji. W tym rozróżnieniu możemy odwoływać się do kategorii z różnych dziedzin, filozofii, teologii, życia społecznego, ideologii, polityki, teorii i historii literatury czy kultury w szerokim znaczeniu. Oczywiście tego typu meta-teoretyczne rozważania są pewnym uproszczeniem, czy wręcz roszczeniem do pojęciowego uchwycenia skomplikowanej rzeczywistości poetyckiej.

Każdy poeta musi sam podjąć decyzję do jakiego rodzaju poezji mu jest najbliżej. Stwierdzenie to dotyczy także piszącego te słowa. Czym jest dla mnie poezja?

Moja twórczość poetycka podlegała ewolucji. Jako nastolatek rozpocząłem pisanie wierszy od doświadczenia samotności, „rzucenia-w-świat”, alienacji i poczucia niezrozumienia przez otaczających mnie ludzi. W istocie szukałem odpowiedzi na pytania: Kim jestem? Jaki jest sens mojego istnienia? Jako młody człowiek byłem zainteresowany wieloma rzeczami, np. trenowałem karate-do, czytałem opracowania na temat Huny, interesowałem się też religiami Dalekiego Wschodu, głównie buddyzmem zen i hinduizmem. Rozmyślałem: Kim jest wczesnochrześcijański anachoreta lub islamski sufi? W wyniku moich lektur i przemyśleń pojawiła się dla mnie kolejna ważna kwestia: Czym jest oświecenie? Kim jest człowiek oświecony?

Z biegiem lat moje studia nad filozofią Wschodu i Zachodu, w tym mistyki chasydzkiej, spowodowały, że coraz bardziej rozważałem problem mojej duchowej tożsamości. Powróciło pytanie: Kim jestem? Buddystą? Hinduistą? A może radosnym cadykiem? Zrozumiałem, że nie można iść wszystkimi drogami duchowego rozwoju człowieka jednocześnie. Mniej więcej w tym czasie zacząłem interesować się kwestią człowieka wewnętrznego i jego ciała duchowego (soma pneumatikon). Uświadomiłem sobie, że kontakt z Bogiem zmienia ludzką osobowość.

W mojej duchowej i twórczej podróży ku Bogu ważną rolę odgrywają również przeżycia z dzieciństwa. Pamiętam jak chłopcy z okolicy budowali na moim podwórku swoistą wieżę Babel. Z pozbieranych w okolicy desek wznieśli osobliwą budowlę tzn. wieżę, która zaczęła sięgać trzeciego pietra mojej  kamienicy. Wieża runęła. A ja zrozumiałem, że pycha rozumu nie może doświadczyć nieba.

Przypomina mi się też, jak pewnej mroźnej zimy, ja i moi koledzy postanowiliśmy zrobić lodowisko. Z ziemi i śniegu zostały uformowane małe nasypy. Z pralni za pomocą węża, zwanego szlauchem, poprowadziliśmy wodę do przyszłego boiska hokejowego. Ale my młodzi ludzie nie mogliśmy się doczekać końca krzepnięcia wody i chodziliśmy po kruchym lodzie życia.

Na koniec tych wspomnień z lat dziecięcych chciałbym przywołać postać pewnej pięknej młodej dziewczyny. W lecie na moim podwórku graliśmy w „Dwa ognie” z dziewczętami. Postacią wyróżniającą się była piękna Małgorzata. Wyróżniała się ona nie tylko urodą ale także i intelektem. Mimo, że była ode mnie starsza o kilka lat, często ze mną rozmawiała. W jakimś stopniu stała się ona dla mnie archetypem kobiecości (anima). Niestety Małgosia po kilku latach mieszkania w starej secesyjnej kamienicy wyprowadziła się do nowego budownictwa. Po jakimś czasie dowiedziałem się, że umarła młodo.

 Dzięki wnikliwej lekturze Kazań i Traktatów Mistrza Eckharta świadomie wybrałem Jezusa Chrystusa jako swojego Mistrza, zaś chrześcijaństwo jako ścieżkę mojego duchowego rozwoju. W tym czasie pytałem: Czym jest zbawienie? W wierszu Krzysztof Kolumb po buncie marynarzy daję wyraz temu, , że nie ma powrotu na stare niechrześcijańskie szlaki:

„Krzyczą zawróć admirale
nie

Na Boga
nie zawrócę”

Jednocześnie w moim życiu osobistym zabrakło, mówiąc oględnie, pomyślności.

Jako zawodowy filozof spędziłem ponad 20 lat na Uniwersytecie Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. W tym 5 lat na Studiach Doktoranckich w Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie.

Wówczas interesowałem się głównie mistyką św. Teresy z Avili, św. Jana od Krzyża i „proroctwem” Fryderyka Nietzschego „Bóg umarł” („Bóg jest martwy”). Prowadziłem też studia nad filozofią Plotyna, Alfreda North Whiteheada i Mikołaja Bierdiajewa. W tym czasie dojrzewałem również jako poeta. Odkryłem, że „Bóg żyje” („Bóg jest żywy”). Odtąd w centrum mojej poezji, a także filozofii, znajduje się Bóg i człowiek.

Poezja to także dramatyczne zmaganie się ze złem. Unde malum? Czym jest grzech pierworodny? Na czym polega upadek człowieka? Poeta w swojej twórczości świadomie lub nie zmaga się z furią demonów. W swoim życiu i twórczości zawieszony między lamentem a potępieniem doświadczyłem niemało zła. Za Ewagriuszem z Pontu mogę powiedzieć, że walczyłem z licznymi demonami, takimi jak: smutek, acedia, gniew i pycha niepotrzebna. Znaczące stało się dla mnie doświadczenie wolności-z-otchłani opisywane w literaturze współczesnej przede wszystkim przez Fiodora Dostojewskiego i Mikołaja Bierdiajewa: „Dla Bierdiajewa i Dostojewskiego punktem wyjścia do uprawiania filozofii nie jest greckie zdziwienie, thaumadzein, lecz biblijne doświadczenie rozpaczy: De profundis ad te, Domine, clamavi! (z głębokości wołam do ciebie, Panie!). I właśnie to „zstąpienie do otchłani”, descensus ad inferos, tzn. przejście przez nicość i rozpacz (szaleństwo) jest tym fundamentalnym doświadczeniem egzystencjalnym, które łączy twórczość Bierdiajewa i Dostojewskiego a przeze mnie nazywane jest wolnością-z-otchłani”. I właśnie to doświadczenie powinno być szczególnie ważne dla poety i filozofa współczesnego.

Dla równowagi dodam, że mój opiekuńczy dobry duch wielokrotnie ratował mnie przed poważnymi kłopotami i dzięki mu za to.

W niektórych moich wierszach pisanych w wieku dojrzałym można także odnaleźć odwołania do ważnej dla mnie gnozy chrześcijańskiej (gnosis pneumatike) zwłaszcza Klemensa Aleksandryjskiego, Orygenesa i św. Ireneusza z Lionu. Szczególne znaczenie ma dla mnie neognoza, wspomnianego już Carla Gustava Junga, a przede wszystkim problem inicjacji rozumianej jako indywiduacja. Celem procesu indywiduacji są drugie narodziny. Ponowne narodziny człowieka przekraczają wymiar biologiczny i prowadzą do odkrycia kamienia filozoficznego (lapis philosophorum). Doszedłem także do wniosku, że głęboka poezja jest rodzajem misterium, tzn. udziałem w cierpieniu, śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa. Tak rozumiana poezja ma wymiar eschatologiczny i zadaje pytanie: Co następuje po śmierci?

Sensem tak pojmowanej twórczości jest przemiana człowieka z istoty śmiertelnej i czasowej w istotę wieczną i nieśmiertelną. Oznacza to, że życie człowieka przekracza wymiar biologiczny i wraz ze śmiercią nie kończy się ale zmienia.

Gdybym dziś, jako człowiek po różnych traumatycznych doświadczeniach, miał zmierzyć się z pytaniem: Czym jest poezja?; to odpowiedziałbym, iż jest ona duchową podróżą ku Bogu. Celem tak rozumianej poezji jest osiągnięcie przebóstwienia nazywanego także prze mnie wyzwoleniem:

wyzwoleni za życia
– odzyskawszy
wewnętrzną całość
są swobodni
i czują się dobrze.

Wielkanoc 2015
(Pieśń ocalonych)

Grzegorz J. Grzmot-Bilski

Jerzy Riegel
Bydgoszcz, latarnia
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, ul. Niecała 32
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, ul. Kujawska 44
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, ul. Gdańska
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, ul. Czartoryskiego
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, palacz co. w Polskim Radiu
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, dzieci
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, czyściciel
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, Brda, ul. Marcinkowskiego
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, Brama przy kościele klarysek
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, Barki na Brdzie
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, Zejście do Brdy przy ul. Czartoryskiego
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, pl. Piastowski
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, pl. Piastowski
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, ul. Długa
Jerzy Riegel
Bydgoszcz, ul. Długa

Jerzy Riegel

Fotografik. Z zawodu poligraf. Od 1967 r. członek Związku Polskich Artystów Fotografików. Zajmował się fotografią czarno-białą, a szczególnie techniką fotograficzną – izohelią. Swoje prace prezentował w wielu publikacjach i albumach m.in. w wydanych przez Galerię Autorską J. Kaji i J. Solińskiego: Bydgoszcz minionego wieku, Bydgoszcz Jerzego Riegla i poetów oraz Bydgoszcz zapomniana. Przygotował szereg wystaw indywidualnych i uczestniczył w licznych wystawach zbiorowych w kraju i zagranicą. Prace artysty znajdują się w zbiorach Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy, Muzeum Okręgowego w Toruniu, w wielu instytucjach publicznych oraz w zbiorach prywatnych w kraju i zagranicą: w Anglii, Austrii, Bułgarii, Francji, Kanadzie, Niemczech, Nowej Zelandii, Szwecji i we Włoszech. Pochowany został na cmentarzu parafialnym pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa na Ludwikowie w Bydgoszczy.

,

Grzegorz J. Grzmot-Bilski

Urodzony w 1964 r. w Bydgoszczy, poeta i filozof. Doktorat z filozofii obronił w Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (1994). Przez wiele lat pracował jako adiunkt w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Autor książek poświęconych filozofii: Idea racjonalności w filozofii A. N. Whiteheada (1996), W poszukiwaniu syntezy. Między wiarą a rozumem (2004), Bierdiajew i problem wolności (2010). Opublikował także książki poetyckie: Z powrotem do życia (2003), Nim spłonę w świetle (2011), Przebóstwienie (2015), Sprzedawca Kawy (2019). Jego wiersze były publikowane m.in. w Akancie, Okolicy poetów i BIK-u. Współtwórca Czasopisma Filozoficznego Filo-Sofija, członek Polskiego Towarzystwa Filozoficznego oraz przewodniczący Komisji Filozofii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego.